ರಾಜ್ಯದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಪ್ರತೀಕ ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ವೀರ ವನಿತೆ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಇಂದಿಗೆ 202 ವರ್ಷಗಳು.1824ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರಂದು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಘನಘೋರ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ ಥ್ಯಾಕರೆ ಹತ್ಯೆಗೀಡಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಸೈನ್ಯ ಸೋತು ಚದುರಿಹೋಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಿದ್ದರು.
ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಿತ್ತೂರು ಎಂಬ ಪುಟ್ಟ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಪಡೆಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಭಾರಿ ಸೋಲು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಆತಂಕಕಾರಿ ಸಂದೇಶ ರವಾನಿಸಿತ್ತು.
ಕಿತ್ತೂರಿನ 46 ವರ್ಷದ ರಾಣಿ, ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ದತ್ತು ಪುತ್ರನನ್ನು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ, ಆ ಬಲಿಷ್ಠ ಕಂಪನಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದರು. ಅವರ ಪಡೆಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವು. ಈ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಸೆರೆಸಿಕ್ಕರು. ಆದರೆ, ಈ ವಿಜಯವು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಕಂಪನಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಡಿದ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ, ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು ಮತ್ತು 1829ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.
ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಆರಂಭಿಕ ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಜಯಗಳಿಸಿ ಇಂದಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ 202 ವರ್ಷಗಳಾಗಿವೆ.
2024ರಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಜಯದ ದ್ವಿಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಅಂಗವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ವಿಶೇಷ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು 2025ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡವು.
ಕಿತ್ತೂರು ವಿಜಯೋತ್ಸವದ ಮೂಲಕ ಕರ್ನಾಟಕವು ರಾಣಿಯ ಈ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಆಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. 2026ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ವಿ. ಸೋಮಣ್ಣ ಅವರು ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಆಚರಣೆಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂದು ಕರೆ ನೀಡಿದರು.
ಇದು 1857ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಂಗೆ ಅಥವಾ ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ನಡೆದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟದತ್ತ ಮತ್ತೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮಿಲಿಟರಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಮುನ್ನಡೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಜಯಗಳಿಸಿದ ಸಮಯ ಬಹಳ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿತ್ತು.
ಏಕೆಂದರೆ, ಆಗ ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂದಿನ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಗಂಗೆಯ ರಾಣಿ ವೇಲು ನಾಚಿಯಾರ್ ಕೂಡ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೂ ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬೆಂಬಲಿತ ಪಡೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆದಿದ್ದವು. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ಪೈಕರು ಕೂಡ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದ್ದರು.
ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ವಿಜಯವು 1857ರ ದಂಗೆಗಿಂತ 33 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದಿತ್ತು. ಈ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಝಾನ್ಸಿ ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಶಾಶ್ವತ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಕಿತ್ತೂರಿನ ದತ್ತು ಪುತ್ರನನ್ನು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಬ್ರಿಟಿಷರು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು.
ಈ ಘಟನೆಯು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ಡಲ್ಹೌಸಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆಯೇ ನಡೆದಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ (1848ರಿಂದ 1856ರವರೆಗೆ), ಬ್ರಿಟಿಷರು ದತ್ತು ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಥವಾ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಲು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.
ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 1848ರಲ್ಲಿ ಸತಾರಾ, 1849ರಲ್ಲಿ ಜೈತ್‌ಪುರ ಮತ್ತು ಸಂಬಲ್‌ಪುರ, 1853ರಲ್ಲಿ ನಾಗಪುರ ಹಾಗೂ 1854ರಲ್ಲಿ ಝಾನ್ಸಿ ಸೇರಿದ್ದವು.ಬಂಗಾಳದಿಂದ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಕಿತ್ತೂರಿನವರೆಗೆ, 1857ರ ದಂಗೆಗೂ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿಸ್ತರಣಾವಾದವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ದಂಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧಗಳು ನಡೆದಿದ್ದವು.
ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ವಿವಾದವು ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಕಿತ್ತೂರಿಗೆ ಕರೆತಂದ ಬಗೆ
19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತ್ತು.ಕಂಪನಿಯು ಮರಾಠರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಂದಿತು. ಕೆಲವು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಂಪನಿಯು ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹೇರಿದ ಕಠಿಣ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಬೇಕಿತ್ತು. ಈ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಗಾ ಇಡಲು ಕಂಪನಿಯು ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿತ್ತು. ಕಂಪನಿಯು ಈ ರಾಜ್ಯಗಳ ಆಂತರಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅವುಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು.
ಇಂತಹ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತೂರು ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಇಂದಿನ ಬೆಳಗಾವಿ ಮತ್ತು ಧಾರವಾಡದ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಕಿತ್ತೂರು ಒಂದು ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಕೃಷಿಯನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹತ್ತಿ, ಕಬ್ಬು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು, ಹಾಗೂ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವ ಮೊದಲು ಮರಾಠರೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.
ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ (1817–1818) ಪೇಶ್ವೆ ಬಾಜಿರಾವ್ ಸೋತ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕಿತ್ತೂರಿನ ಆಡಳಿತ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತವು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಅವಕಾಶವಿತ್ತು.
ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ಕ್ವೀನಿ ಪ್ರಧಾನ್ ಅವರು ತಮ್ಮ Ranees and the Raj: The Pen and the Sword ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವಂತೆ, ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಕಾರ ಕಿತ್ತೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 1.75 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಬದಲಿಗೆ, ಆ ಸಂಸ್ಥಾನವು ರಾಜಮನೆತನದವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ನೀಡಿದ್ದರು.
